Quyền miễn trừ truy tố và những câu hùng biện trống rỗng từ lâu đã là thử thách không dễ gì vượt qua với những người chống tham nhũng. Nhưng nhiều nỗ lực trên toàn cầu đang kết trái ngọt. Thị trường tài chính đã và đang trừng phạt các công ty tham nhũng.
Đáng khích lệ nhất là đối tượng mà các nhà hoạt động nhắm tới nay không chỉ là giới lãnh đạo hàng đầu mà cả ở cấp thấp nhất. Internet là một loại vũ khí hữu hiệu để tố cáo những vụ tham nhũng ở cấp thấp.
Các tổ chức quốc tế chuyên trách về tham nhũng đang đạt được nhiều tiến bộ. Một nhóm công tác do nhóm 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới G20 thành lập năm 2010 đã thành công vượt quá sự mong đợi của các nhà quan sát, đặc biệt là trong việc thảo các quy tắc tịch thu tài sản tham nhũng và từ chối cấp visa cho tham quan.
Không giống Công ước Liên Hợp Quốc về Chống tham nhũng, cho đến nay G20 vẫn chưa bị chia rẽ bởi một bên là các nước kiên quyết nói không với tham nhũng và một bên là nhiều nước ở Châu Phi và Trung Đông. Một cơ quan khác là tổ chức Financial Action Task Force (“Đội hành động tài chính”) sẽ khởi động đợt giám sát các nước thành viên thứ tư vào năm sau, với mục tiêu chính thực thi luật chống rửa tiền.
Luật chống hối lộ của bản thân các nước cũng đang có tiền bộ. Đạo luật Hành vi tham nhũng tại nước ngoài của Mỹ và Đạo luật về Hối lộ của Anh đưa ra những hình phạt vô cùng nghiêm khắc với công ty nào làm ăn bằng các thủ đoạn nhơ bẩn, trong đó bao gồm cả duy trì chính sách chống tham nhũng lỏng lẻo trong nội bộ công ty.
Kết quả đến nay vẫn chưa rõ ràng. Trong hội thảo hồi đầu tháng này ở Prague do Viện Brookings tổ chức, ông Thomas Firestone từ Văn phòng Moscow của công ty luật Baker & McKenzie cho rằng luật pháp Nga cản trở nhà quản lý người ngoại quốc nào muốn đuổi việc nhân viên vì tội đưa hối lộ. Tệ hơn, phần lớn các nhân viên tham nhũng sẽ được hưởng một khoản trợ cấp thôi việc béo bở. Những mâu thuẩn kiểu như thế giữa nội luật và luật quốc tế có rất nhiều.
Áp lực từ thị trường cũng đang gia tăng. Mạng lưới Quản trị doanh nghiệp quốc tế tập hợp các nhà đầu tư tổ chức với tổng tài sản quản lý lên tới 18 nghìn tỷ USD. Tổ chức này theo dõi xem các doanh nghiệp có tuân thủ các nguyên tắc chống tham nhũng không.
Cho đến nay có 70 công ty đã đăng ký làm thành viên của Sáng kiến minh bạch ngành khai mỏ, tổ chức được thành lập với mục đích công khai xem các công ty khai mỏ trả bao nhiêu cho chính phủ. Ủy ban chứng khoán và giao dịch Hoa Kỳ đã ủng hộ các quy tắc tương tự. Các nhà hoạt động cho rằng các khoản chi mù mờ dưới dạng trên đã bòn rút hàng tỷ USD từ các nước nghèo.
Giới doanh nghiệp rất coi trọng việc các chính phủ duy trì môi trường kinh doanh công bằng. Ở các nước tham nhũng, “bạn chỉ giỏi ngang với khoản hối lộ mới đây,” một lãnh đạo doanh nghiệp phát biểu tại Hội nghị Prague.
Trong nhiều năm qua, hầu như không có dữ liệu về tham nhũng. Các nhà hoạt động chủ yếu dựa vào chỉ số nhận thức tham nhũng do Tổ chức minh bạch quốc tế đưa ra. Nhưng 58 nước ủng hộ Cơ chế Hợp tác Chính phủ mở do Hoa Kỳ khởi động đã cam két cung cấp số liệu về cách tiêu tiền nhà nước. Bước đi này sẽ giúp nhận diện các khoản chi tiêu chính phủ lãng phí (và tham nhũng).
Một số chiến dịch cụ thể đã thành công. Quốc hội Mỹ đã thông qua luật không cấp visa và đóng băng tài sản của 60 quan chức Nga có liên quan tới cái chết trong từ của luật sư Sergei Magnitsky. Ông này đã đứng ra tố cáo vụ lừa đảo trị giá 230 triệu USD.
Các vụ tố cáo ở cấp thấp hơn đang nở rộ. Chiến dịch Not In My Country (“Không phải ở nước tôi”) ở Uganda khuyến khích sinh viên báo cáo các vụ tham ô trong nhà trường, ví dụ như giảng viên gạ tình lấy điểm. Năm tới, tổ chức này sẽ giới thiệu một ứng dụng trên di động cho phép người dùng dễ dàng tải lên các đoạn băng ghi âm.
Tổ chức Janaagraha tại Bangalore điều hành trang web ipaidabribe.com chuyên ghi lại các vụ đưa hối lộ. Các website tương tự đã ra đời ở Pakistan, Kenya, Liberia và Indonesia. Chúng đã giúp ngay cả những người thấp cổ bé họng cũng có thể đứng lên.
Với quy mô tham nhũng như hiện nay, khó có thể coi là đã chiến thắng. Luật pháp là một chuyện, thực thi thế nào lại là chuyện khác. Áp lực từ công chúng có thể không tạo ra được ý chí chính trị cần thiết đối với các nhà hoạch định chính sách.
Minh Tuấn
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét